T.C. KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI AVRUPA BİRLİĞİ VE DIŞ İLİŞKİLER DAİRESİ BAŞKANLIĞI

UNESCO

Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Kurumu (UNESCO)

UNESCO, Birleşmiş Milletler'in eğitim, bilim, kültür, bilgi ve iletişim alanlarında ihtisas örgütü olarak, İkinci Dünya Savaşı'nın bitiminde, savaşın zihinlerde başladığı ve barış kültürünün her şeyden önce zihinlerde yeşertilmesi gerektiği anlayışı çerçevesinde kurulmuştur. UNESCO Sözleşmesi, 1945 yılı Kasım ayında Londra'da 44 devletin katılımıyla kabul edilmiştir. Türkiye, imzacı ilk 10 devlet arasındadır. UNESCO Sözleşmesi, ülkemizde 20 Mayıs 1946 tarihli ve 4895 sayılı kanunla onaylanmıştır. UNESCO’nun üye sayısı, Filistin’in 2011’de üye kabul edilmesiyle 195’e yükselmiştir. UNESCO’da ayrıca 10 Ortak (Bağlı) Üye Devlet bulunmaktadır.

UNESCO; Genel Konferans, Yürütme Kurulu ve Sekretarya olmak üzere üç ana yapıdan oluşmaktadır.

Kurumun en yetkili organı Genel Konferans’tır. Genel Konferans, Kurumun politikalarını ve temel çalışma planını belirlemekte, UNESCO’nun çalışma programlarını ve bütçesini kabul etmekte ve aynı zamanda Yürütme Kurulu Üyelerini ve Genel Direktörü seçmektedir.

Yürütme Kurulu, Genel Konferans kararıyla dört yıl için seçilen 58 üyeden oluşmaktadır. Seçimler, büyük ölçüde kültürlerin çeşitliliği ve coğrafi dağılım göz önünde bulundurularak yapılmaktadır. Yürütme Kurulu yılda iki kez toplanmaktadır. Türkiye Yürütme Kurulunda 1946 yılından itibaren 27 yıl temsil edilmiştir.

UNESCO Yürütme Kuruluna Türkiye adına 1946-1949 yılları arasında Reşat Nuri GÜNTEKİN; 1949-1951 yılları arasında Ahmet Kutsi TECER; 1958-1966 yılları arasında Prof. Dr. Bedrettin TUNCEL seçilmişlerdir. Prof. TUNCEL, 1964 yılı sonunda UNESCO Yürütme Kurulu Başkan Vekili olmuş, 1966 yılı sonunda UNESCO'nun XX. yıldönümünde, iki yıl için (1966-1968) UNESCO Genel Konferansı Başkanı seçilmiştir. Yürütme Kurulunda daha sonra Türkiye Prof. Dr. Erdal İNÖNÜ (1978-1983), Prof. Dr. Talat HALMAN (1991-1995) ve Prof. Dr. Orhan GÜVENEN tarafından temsil edilmiştir. Türkiye en son 2001-2005 yılları arasında Yürütme Kurulu Üyesi olmuştur.

30 Ekim-14 Kasım 2017 tarihlerinde, UNESCO Genel Merkezi’nde gerçekleştirilen  UNESCO 39. Genel Konferansı kapsamında, 08 Kasım 2017 tarihli oturumda UNESCO Yürütme Kuruluna 2017-2021 dönemi için yapılan seçimler neticesinde Türkiye oy kullanma hakkı olan 184 üye devletin 134’ünden oy alarak Yürütme Kurulu’na seçilmiştir.

UNESCO Sekreterliği ise, Genel Konferans tarafından altı yıl için seçilen bir Genel Direktör ve Genel Direktör tarafından görevlendirilen personelden oluşmaktadır.

UNESCO Nezdinde Daimi Temsilciliğimiz:

Ülkemiz 1971 yılından itibaren UNESCO Nezdinde Daimi Temsilci atamakta olup halihazırda Büyükelçi Ahmet Altay Cengizer Daimi Temsilcimizdir.

UNESCO Türkiye Milli Komisyonu:

UNESCO, ihtisas alanlarındaki amaçlarını, her üye devlette kurulu Millî Komisyon vasıtasıyla gerçekleştirmektedir. Bu doğrultuda UNESCO Sözleşmesi’nin tarafımızdan onayını takiben, ülkemizin eğitim, bilim, kültür ve iletişim konularıyla ilgili kurumları ve UNESCO çalışmaları arasında bağlantı ve eşgüdüm kurmak, Hükümetle UNESCO Sekretaryası arasında gerekli teması sağlamak ve ülkemizde UNESCO programlarının uygulanmasına yardımcı olmak üzere 25 Ağustos 1949 tarihli ve 3-9862 sayılı Bakanlar Kurulu kararıyla UNESCO Türkiye Milli Komisyonu(UTMK) kurulmuştur.UNESCO Türkiye Millî Komisyonu dünyadaki ilk Milli Komisyonlardan biri olup UNESCO Genel Direktörlüğü’nün ülkemizdeki yasal temsilcisi niteliğindedir. UTMK’nun bütçesi Milli Eğitim Bakanlığımızca karşılanmaktadır.

UTMK, istişarî nitelikli bir kurum olup, aslî görevleri, UNESCO ihtisas konularıyla ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile özel kuruluşları UNESCO tarafından yürütülen çalışmalar konusunda bilgilendirmek, bu kurum ve kuruluşların UNESCO faaliyetlerine katkı ve katılımlarını sağlamak, Örgüt’ün çalışmaları hakkında toplumda farkındalık yaratmak, Hükümet’e danışmanlık etmek ve UNESCO merkeziyle işbirliğini sağlamaktır (UTMK’nın internet sitesine http://www.unesco.org.tr/ adresi üzerinden erişilebilmektedir).

Ülkemizin Taraf Olduğu UNESCO’nun Kültür Alanındaki Sözleşmeleri:

Ülkemiz UNESCO’nun kültür alanındaki sözleşmelerinden, 1954 tarihli “Silahlı Bir Çatışma Halinde Kültür Mallarının Korunması Sözleşmesi”, 1970 tarihli “Kültür Varlıklarının Yasadışı İhracat, İthalat ve Mülkiyet Transferinin Yasaklanması ve Önlenmesi Tedbirleri Sözleşmesi”, 1972 tarihli “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi” ve 2003 tarihli “Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi”ne taraftır. Ülkemizin “Kültürel İfadelerin Çeşitliliğinin Korunması ve Geliştirilmesi Sözleşmesi”ne taraf olmasını teminen, uygun bulma kanun tasarısı Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 1 Mart 2017 tarihli oturumunda görüşülerek oybirliğiyle kabul edilmiş ve 25 Mart 2017 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanmıştır.

Ayrıca 1950 tarihinde, “Eğitsel, Bilimsel ve Kültürel Malzemelerin İthaline ilişkin Anlaşma” başlığı altında akdedilen UNESCO Floransa Anlaşması ile söz konusu anlaşmaya binaen 26 Kasım 1976 tarihinde imzalanan Nairobi Protokolüne taraf olma sürecimiz Dışişleri Bakanlığı koordinasyonunda yürütülmekte olup, Bakanlığımız bu kapsamda olumlu görüş vermiştir. 2009’da yürürlüğe giren“SualtıKültürel Mirasının Korunması Sözleşmesi”ne ülkemiz taraf olmamakla birlikte Sözleşme kapsamındaki toplantıları yakından izlemekte ve bu konuda gerçekleştirilen birçok faaliyete aktif katılım sağlamaktadır.

Ülkemizin taraf olduğu “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi”ne binaen oluşturulan Dünya Miras Listesine kayıtlı varlıklarımıza aşağıdaki linkten ulaşılabilir:

http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,44394/dunya-miras-listesinde-turkiye.html

“Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi”ne binaen oluşturulan “İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Listesi”nde yer alan kültürel unsurlarımıza  aşağıdaki linkten ulaşılabilir:

http://aregem.kulturturizm.gov.tr/TR,50838/insanligin-somut-olmayan-kulturel-mirasinin-temsili-lis-.html

UNESCO Dünya Belleği Programı:

İnsanlığın tarihî, kültürel ve sosyal belleğini oluşturan belge ve bilgilerin insanlığın ortak değerleri olarak korunması amacıyla 1992’den itibaren iletişim sektöründe sürdürülen “Dünya Belleği Programı”na ise Ülkemizden, Boğaziçi Üniversitesi Gözlem ve Deprem Araştırma Enstitüsü “Kandilli Rasathanesi El Yazmaları” (2001), “Boğazköy Hitit Tabletleri” (2001), İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi “İbn-i Sina Yazmaları Koleksiyonu” (2003) ve “Evliya Çelebi Seyahatnamesi” (2013), Kültepe Tabletleri (2015), Divanü Lügati’t Türk ve Piri Reis’in Haritası (2017) kaydedilmiştir. Mevlana Külliyatı Ortak Dosyası ise hazırlık aşamasındadır.

UNESCO Anma ve Kutlama Yıldönümleri Programı:

“UNESCO Anma ve Kutlama Yıldönümleri Programı” çerçevesinde, üye devletlerce önerilen UNESCO idealleri ve ilkeleriyle koşut kişi veya olayların 50 ve katlarına denk gelen yıldönümleri, iki yılda bir düzenlenen UNESCO Genel Konferansı sırasında oylanarak karara bağlanmaktadır. Şimdiye kadar Mevlana Celaleddin Rumi’nin Doğumunun 800. Yıldönümü, Evliya Çelebinin Doğumunun 400. Yıldönümü, Mimar Sinan’ın Ölümünün 400. Yıldönümü, Pîrî Reis Haritasının 500. Yıldönümü ve Türk ve İslam Eserleri Müzesinin Kuruluşunun 100. Yıldönümü gibi dosyalarımız anılan program kapsamına alınmıştır. 03-18 Kasım 2015 tarihlerinde gerçekleştirilen UNESCO 38. Genel Konferansı’nda ise 2016 yılı için şair ve sufi “Ahmed Yesevi’nin Ölümünün 850. Anma Yıldönümü” ve bilim adamı “Fuad Köprülü’nün Ölümünün 50. Anma Yıldönümü” dosyaları UNESCO Anma ve Kutlama Yıldönümleri Programı’na kabul edilmiş olup 39. Genel Konferans’ta görüşülmek üzere önerilen Yusuf Has Hacip’in Kutadgu Bilig adlı eserinin yazılışının 950. yıldönümü, Besteci Kurmangazi’nin doğumunun 200. yıldönümü ve Edip Ahmet Yükneki’nin Atabetü’l Hakayık adlı eserinin yazılışının 100. yıldönümü Anma ve Kutlama Yıldönümleri Programı 2018-2019 dönemine alınmış bulunmaktadır.

UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı Programı:

Kültür Sektörü altında 2004 yılında başlatılan “Yaratıcı Şehirler Ağı” programı, giderek önem ve görünürlük kazanmaktadır. Ağda, edebiyat, film, müzik, el sanatları ve halk sanatı, tasarım, medya sanatları ve gastronomi kategorileri bulunmakta ve kent belediyeleri, öne çıkan sosyo-ekonomik ve kültürel özellikleri çerçevesinde bu kategorilerden birini seçerek, UNESCO Milli Komisyonlarından da teknik destek ve olumlu görüş alarak, ağa dâhil olmak için başvuruda bulunabilmektedirler. Gaziantep Büyükşehir Belediyesi Aralık 2015’te gastronomi kategorisinden “Yaratıcı Şehirler Ağı”na girmesinin ardından 2017 yılında Hatay “Gastronomi”, İstanbul“Tasarım” ve Kütahya “Zanaat ve Halk Sanatları” alanında UNESCOYaratıcı Şehirler Ağına dâhil edilmiştir.

Türkiye’nin Üyesi Olduğu Hükûmetler Arası Komiteler:

Ülkemiz, UNESCO’nun tüm sektörlerinde üst düzeyde temsil edilmektedir. 3-18 Kasım 2015 tarihlerinde Paris’te düzenlenen 38. UNESCO Genel Konferansı kapsamında seçildiklerimiz de dahil olmak üzere, üyesi bulunduğumuz komite ve konseyler aşağıda yer almaktadır:

  • Somut Olmayan Kültürel Miras Hükümetlerarası Komitesi 2014 – 2018/ Başkan Yardımcılığı ve Raportörlük
  • Hükûmetler Arası Oşinografi Komitesi Yürütme Konseyi (2015-2019)
  • Sosyal Değişimlerin Yönetimi Programı (MOST) Hükümetlerarası Konseyi 2015 – 2019
  • Beden Eğitimi ve Spor (CIGEPS) Hükümetler Arası Komitesi (2015-2019) / Başkan Yardımcılığı
  • Yerlerinden Edilmiş Kültür Varlıklarının İadesi Hükümetlerarası Komitesi (ICPRCP) 2015 – 2019
  • İnsan ve Biyosfer Programı (MAB) Hükümetlerarası Konseyi 2015 – 2019

(Kültür alanındaki Hükümetlerarası Komiteler vurgulanmıştır)